Sidemeny+

Å bake brød i vedfyrt bakaromn

Posted on 13. mai 2008 by in Immateriell kulturarv, Pedagogikk

Foto: Helga L. Sæbøall-rights-reserved

Bakaromn og utepeis har felles pipe

Mattradisjonar er ein del av kulturarven vår, og difor viktig å kjenne til. Mange av dei gamle bakaromnane er borte, men nokre er restaurerte og tekne i bruk. Eg har ein vedfyrt bakaromn i uthuset. Lukta av nybaka brød skaper hyggje og stemning. Brødbaking på gamlemåten er både tradisjonsbering, skapande aktivitet og rekreasjon.

Plassering i kart

Fyringsprosess
Det tek tid å lære omnen sin å kjenne. Her er ingen termostat, men ein gjer seg erfaringar etter kvart. Som på mange område kan ein seie at øving gjer meister. Årstid og temperatur spelar inn, men som tommelfingerregel kan ein gå ut frå at det tek om lag to timar å varme opp bakaromnen. Fyr opp omnen med tørr ved og hald fyringa gåande. Det er viktig at heile omnsrommet vert varmt. På slutten av fyringstida er det lurt å rake fram dei bakerste glørne, for omnen blir mindre varm framme pga trekk frå døra.

 

Brøddeig
Medan omnen varmar seg, set du brøddeig. Pass på at deigen vert fast nok til at brøda held fasongen, for dei skal setjast rett på steinen i omnen. Hev deigen, bak ut brøda og etterhev. På Aftenposten.no kan du lære meir om heving og steiking av brød. Her kan du og finne tips og råd om oppskrifter og baking.

 

Klargjering av omnen
Steinen i botnen og kvelvet blir kvit på farge når temperaturen i omnen er vorten høg nok. Om ein er i tvil om omnen er varm nok, kan ein kaste inn litt mjøl for å teste. Mjølet skal bli lysebrunt på farge. Vert mjølet mørkebrunt og ryk, er omnen for varm. La han stå og godgjere seg eit kvarters tid med døra att. Om tida høver og ein meiner omnen er klar, brukar ein ei glorake og rakar ut restane etter glørne. Så må omnen reingjerast for oske. Ein kan bruke ei sope av furu eller einebar eller ein våt fillekost. Dypp kosten i vatn og kost oska ut.

 

Steiking
Set brøda inn i omnen og lat att døra. Etter om lag 15 minutt kan ein kontrollere korleis steikinga går. Brøda skal då ha fått fin brunfarge. Brøda treng steike i 50-60 min, alt etter storleik. Bank på brødet og høyr etter ein hol lyd. Då er dei ferdig steikte og kan takast ut. Avkjøl brøda utan å dekkje dei til. Omnsbaka brød har noko tjukkare skorpe enn komfyrsteikte brød. Dette gjer at dei er meir haldbare. Det kan skje at omnen er for varm og brøda vert brende. Undervegs i steikinga kan ein dekkje dei til med gråpapir for å dempe overvarmen. Undervarmen kan ein ikkje gjere noko med. Skjer bort den brende skorpa under brøda etterpå.

 

Else Rønnevig si heimeside http://www.sprossa.no er informativ, og der kan ein finne utfyllande informasjon om emnet.
 

Ekstra omtale:

Bakaromnen
Dei gamle bakaromnane var store. Ein kunne steikje mange brød samtidig. Når omnen først var blitt varm, held han på varmen i timesvis. Brød vart steikt først. Vidare brukte ein ettervarmen i omnen til småbakst og kaker. Sluttvarmen vart brukt til tørking av frukt, urter og sopp.< ?xml:namespace prefix = o ns = "urn:schemas-microsoft-com:office:office" />

Bakaromnen min er liten i slik målestokk. Innvendig er han om lag som ein vanleg komfyr. Eg steikjer som regel fire runde brød.

 

Historikk
Brød har opp gjennom tidene vore baka på ulikt vis: i varm oske, på solvarme steinar, på glørne i grua, i takkeomn, i røykomn og bakaromn. Ein reknar med at røykomnen, forgjengaren til bakaromnen, kom til Noreg frå Aust-Europa rundt år 1000. Røykomnen var utan pipe, og røyken gjekk ut gjennom ljoren i taket. Røykomnar var vanlege både på Vestlandet og i Nordland. Det var ein praktisk omn som i tillegg til brødbaking, kunne brukast til tørking av korn, til å koke alle typar mat og til å varme opp huset. Det skulle gå mange hundre år før bakaromnen vart vanleg. På 1600- og 1700-talet var bakaromnar å finne på handelsstader med gjestgiveri, prestegardar, storgardar og fiskevær. Frå 1800-talet og fram til om lag 1950-åra var bakaromnen vanleg blant det breie lag av folket her til lands.  Murte bakaromnar vart likevel ikkje allemannseige i fylket vårt. Før vedkomfyren vart teken i bruk kring 1900, var det vanleg å bake brød av ugjæra deigar, t.d flatbrød.

 

CC BY-NC 4.0 Å bake brød i vedfyrt bakaromn av Helga Langeland Sæbø er lisensiert under ein Creative Commons Namngjeving-Ikkje-kommersiell 4.0 internasjonal lisens.

Forfattar: Helga Langeland Sæbø, 2008
Kjelder: Rønnevig, Else: Bakaromnen, trend og tradisjon. Det Norske Samlaget. 2001. Kongsvik, Åse/Støfringsdal, Kari: Fjordamat, kokeboka for Sogn og Fjordane. Selja Forlag.1999.